“Dat veelstemmig lied van de kerken blijft nodig”
Wie vandaag moe wordt van ‘aan kerk en God doen’ zou verdwaald kunnen zijn in traditionele beelden, terwijl het eigenlijk om niets anders gaat dan om zorg en liefde in deze wijde wereld. ‘Ubi caritas et amor Deus ibi est.’ Deze regel van zeven Latijnse woorden van een getijdengebed uit middeleeuwse kloosters is, denk ik, het kortste lied in het liedboek. Vertaald: ‘Waar [ubi] zorg en liefde zijn – daar [ibi] is God’. Ik haalde het vaak aan om te illustreren waar het in kerk en geloof om gaat. Maar nu gaat het me om iets anders.
Ds. Dick Tieleman, emeritus studentenpredikant
Kerk en theologie – een ‘spannende’ relatie
In de rubriek ‘kerk en theologie’ zijn vanouds die beide woorden met elkaar verbonden, ja, aan elkaar gebonden: de kerk bewaart, ja bewaakt, de theologie, en de theologie bewaart, ja bewaakt, de kerk bij de geloofsleer. Zo was het althans eeuwenlang. Sinds zestig jaar is de theologie niet meer ‘vanzelfsprekend’ de echo van de kerk. Een kerk die ook in omvang afnam door het verlies aan betekenis voor mensen. Maar, een troost: ‘christelijk’ omvat veel meer dan ‘kerkelijk’. Dat vraagt om een nieuw gedachtenspoor voor de theologie.
Over zorg en liefde – en God – gesproken
En dan komt die korte liedregel weer in beeld. Daar komt het woord ‘kerk’ niet in voor, en toch gebeurt daar in alle eenvoud en diepgang wat christelijk mag heten – en, waar het ook de ‘kerk’ om gaat. Maar, soms moet je oude woorden opnieuw spellen.
Waar blijft de kerk?
Het woord ‘kerk’ heeft iets van het Griekse ‘kurios’ dat staat voor Heer, en van kurioke – ‘wat van de Heer is’ – zoals de vroegste beweging van christenen werd aangeduid. Het kan dus wel minder gaan met onze bestaande kerk, maar waar ook maar mensen in deze wereld met elkaar liefde en zorg delen, daar is, in welke vorm dan ook, iets van die christelijke ‘kuriokebeweging’ zichtbaar. In die zin blijkt ‘Kerk’ dus meer wereldwijd dan je in alle getob over kerk vandaag kan denken.
Naar een nieuw theologisch denkspoor
Vanouds hield de theologie zich bezig met de kunst van het verstaan en vertolken van de bijbelse verhalen en traditie in de taal van de eigen tijd en leefwereld van mensen, met als vakterm ‘hermeneutiek’ (van het Griekse woord voor verstaan/vertolken). Maar nu komt er een andere kunst bij, dat van het zoeken en vinden van waar liefde en zorg, toegewijd aan mensen, de geest van God en God als geest onthullen – met een vakterm ‘heuristiek’, van het Griekse woord voor ‘zoeken/vinden’.
Spiritualiteit als beleefd en geleefd geloof
Wie vandaag Kerk in Stad leest, komt een grote verscheidenheid aan activiteiten en ervaringen tegen – over beeldende kunst, literatuur, muziek tot en met tuinieren: ervaringen die passen bij en voeding geven aan wat tegenwoordig ‘spiritualiteit’ als beleefd en geleefd geloof heet.
“Dat veelstemmig lied van de kerken blijft nodig”
Spiritualiteit omvat, voorbij aan slechts een bundeling geloofswaarheden, een breed scala aan levenswaarden, die ook buiten de traditionele kerk te vinden en te herkennen is; levenswaarden, die de vindplaats kunnen vormen van de aandacht voor zorg en liefde, nabij aan de geest van God.
Van kerktheologie naar cultuurtheologie
Vandaag richt heel wat theologische bezinning zich niet slechts op wat binnen de muren van de kerk zich aandient, maar ook op wat buiten die muren als beloftevolle zoek- en vindplaats van zorg en liefde – ‘daar is God’ – te ontdekken is.
Waar mensen in deze wereld met elkaar pogen samen te wonen, daar spreken we van ‘cultuur’ (een woord waarin bouwen en samenwonen meeklinkt). Als de muren van de traditionele kerk poreus geworden zijn en binnen en buiten niet langer strikt gescheiden zijn, dan verandert ook de theologie als bezinning op de christelijke traditie van oude kerktheologie naar een nieuwe cultuurtheologie.
En dan blijken de thema’s rond beeldende kunst, literatuur en muziek in Kerk in Stad een veelstemmig lied van spiritualiteit voor mensen. Want ook als de theologie haar aandacht vandaag richt op de wereldwijde cultuur, dan blijft dat veelstemmig lied van de bestaande kerken nodig. Want de hoopvolle wereldwijde pelgrimage door de cultuur kan niet zonder de ervaring van gemeenschappen van bezinning, bezieling en beraad tot voeding en versterking van haar spiritualiteit als hoopvolle gave en opgave.
Het moge dan met die cultuur als samenleven van mensen – nationaal en internationaal – vaak teleurstellend en vermoeiend zoeken zijn naar onderlinge liefde en zorg – wij hebben wereldwijd nog heel wat ‘Ubi caritas et amor’ als ‘ibi Deus est’ tot onze verrassing te ontdekken.
Ons bereikte het bericht dat Dick Tieleman op vrijdag 14 augustus 2026 is overleden. Dit artikel is daarmee zijn laatste bijdrage aan Kerk in Stad na een lange staat van dienst. Wij wensen zijn vrouw, kinderen en kleinkinderen veel sterkte met dit verlies.
Dit artikel verscheen eerder in Kerk in Stad 14 – 2026, www.kerkinstad.nl