Filosofie van het late leven – recensie
‘Ook in vroeger tijden werden sommige mensen oud. Maar nooit eerder in de menselijke geschiedenis werden zoveel mensen zo oud als nu, in het begin van de eenentwintigste eeuw. Nieuw is dat wij massaal ouder worden… Ouder worden in de snel veranderende samenleving van de eenentwintigste eeuw is het betreden van een onbekend terrein. Het roept vragen op over de waarheid en betekenis van ouder worden.’
ds. Alberte van Ess
Aldus de inleiding van het boek, dat een deel is van het proefschrift waarop Suzanne Biewinga op zeventigjarige leeftijd promoveerde. In dit onderzoek wordt een nieuwe semantische ruimte betreden, gebaseerd op gesprekken in de filosofiewerkplaats, een literatuuronderzoek naar hedendaagse auteurs en een diepgaand onderzoek naar vooral de Grieks-Romeinse stoïcijnen en epicuristen. Het boek gaat met name over de kern van haar promotieonderzoek, de groepsgesprekken in de filosofiewerkplaats, wat het boek heel goed leesbaar maakt.
Het begon met een oproep in een lokale krant om te praten over de betekenisgeving van ouder worden. Daarbij ging het om drie hete hangijzers: ‘Hoe is individuele autonomie verweven met fundamentele kwetsbaarheid en afhankelijkheid?’ en ‘Wat is de waarde van levenservaring in een veranderende samenleving?’ en ‘Welke zinvolle levensdoelen kun je stellen als de toekomst krimpt?’ De mailbox stroomde meteen vol. Gedurende zeven jaar hebben zestig ouderen deelgenomen aan totaal tweeënnegentig groepsgesprekken.
Het boek nodigt uit om na te denken over verouderingsprocessen en de maatschappelijke vooroordelen die daarmee gepaard gaan. De gangbare verhalen over jong willen blijven of in een zwart gat belanden waar vooral veel verlies en verval wacht, volstaan volgens de schrijfster niet. In werkelijkheid ligt het proces van betekenisvol ouder worden een stuk genuanceerder. Ouder worden is veel rijker, avontuurlijker maar ook veel ongewisser dan die twee opties.
Er is ook het incasseren van verlies
Kort samengevat is ouder worden een onbekend gebied. Door de eeuwen heen is er maar heel weinig over geschreven. Filosofen schreven over het leven en de dood, maar ouder worden was nooit eerder zo’n thema. De Platoonse waarden, dat het in het leven gaat om het goede, het ware en het schone, zijn universeel, maar krijgen een eigentijdse invulling. De schrijfster voegt daar een vierde waarde aan toe, die van de persoonlijke waardigheid. Zonder een gevoel van eigenwaarde ben je nergens. Maar niemand kan dat volledig uit zichzelf halen. Je hebt altijd waardering van andere mensen nodig.
Een standaardwaarheid over ouder worden is er niet. Ouder worden kent zoveel waarheden als er ouderen zijn. Er wordt vrijheid ervaren, maar er is ook het incasseren van verlies. Vanuit de filosofiewerkplaats wordt naar voren gebracht dat ouderen niet willen worden gezien als een aparte categorie. Ouderen zijn mensen zoals alle anderen. Van wezenlijk belang is dat het leven zinvol is. En ook al ben je met pensioen, je morele verantwoordelijkheid als mens blijft bestaan. ‘Wij willen ons blijven inzetten op een eigen manier, passend bij onze talenten, voorkeuren en capaciteiten.’
Suzanne Bieuwinga, Ouder worden als ervaring. Filosofie van het late leven, Boom Uitgevers, Amsterdam 2025, ISBN 9789024469079
Dit artikel verscheen eerder in Kerk in Stad 23 – 2025, www.kerkinstad.nl